Bingöl-Muş ilerli arasında bulunan Zerdüştilerin Ateş Tapınağı, Hıristiyan Ermenilerin Surp Karabet Manastırı, yok edildi. 1915 yılında Hıristiyan Ermenilerden boşalan dev manastırın sadece bir duvarı ayakta. Definecilerin uğrak yeri olan eski ateş tapınağının kabartmalı taşları, köyün camisi dâhil tüm yeni yapılaşmalarda kullanıldı.

Muş ili Merkez ilçeye bağlı Yaygın Bucağı yakınında, Şerafettin Dağları eteğinde bulunan Surp Karabet Manastırı (Çengel Kilise) sinin kalıntıları Bingöl Solhan ilçesi başta olmak üzere, bölgede tüm alanlara yayılmış. 1915 yılına kadar Ermeni Manastırı olan bu dev yapıtın, 400’e yakın odası olduğu ifade ediliyor. Aynı zamanda da içerisindeki kabartmaları ile ün yapan Surp Karabet Manastırının yapım tarihi net olarak bilinmiyor.

İLK OLARAK MS.399 YILINDA HIRISTIYAN ERMENİELRE VERİLMİŞ

Çengilli Köyü Yukarı Yongalı Mezrası sınırları içerisinde bulunan ve Hıristiyan âlemince kutsal sayılan Çengilli (Çanlı Surp Garabet) Kilisesi, ilk dönemlerde ateş tapınağı olarak kullanıldı. Roma imparatorluğundan sonra gelen Sasaniler döneminde, MS. 399 yılında Hıristiyan Ermenilerin ibadethanesine dönüştürüldü. 1950’li yıllara dek ayakta olan yapının yaklaşık 300-350 odalı olduğu söyleniyor. Günümüzde ise, dev yapıdan sadece bir duvar ayakta durduğu görülüyor.

MANASTIRI NORVEÇLİ MİSYONER BODİL KERTİN FOTOĞRAFLADI

Manastır’ın 1905–1915 yılına kadar Ermeniler tarafından kullanıldığı, Norveçli Misyoner Bodil Kertin, kendi arşivinde anlatıyor. 1905’de “Kadın Misyonerler” tarafından Osmanlı İmparatorluğuna gönderilen Biorn ilk olarak Harput’un ilçelerinden Mezre’de daha sonra, Muş’ta çalışmış. 1915’de Muş bölgesinde bulunan Biorn, o dönmede yaşanan Ermeni tehcirini bölgede çektiği fotoğraflarla anlatmış. Aynı dönmede manastırın fotoğrafları da Norveçli Misyoner Bodil Ketrin tarafından çekilmiş.

MANASTIRIN TAŞLARINDAN KÖYLER İNŞA EDİLMİŞ

Manastırın Kalıntılarına, Çengel Kilise, Çengilli Beyaz Kilisesi olarak Türkçe isim verilmiş. Beyaz Kilise olarak adlandırılması ise, yapımında kullanılan beyaz malzemeden ötürü olduğu tahmin ediliyor. Yapı, günümüzde tamimiyle tahrip edilip sadece doğu kısmı tonoz ve doğu duvarındaki kemerler seviyesinde kalıntılar görülebiliyor. 400’e yakın odası olduğu söylenen Surp Garabet Manastırının taşları Bingöl’e kadar yayıldı.

Köylülerin şifayen söylediği, köyün camisi de dâhil olmak üzere tüm yeni yapılaşmalarda bu yapıya ait taşlar kullanıldığı iddiası, Erzurum Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu tarafından da tespit edildi.

Üzerinde kabartma olan taşlarıyla ünlü eski Ateş Tapınağı ve Ermeniler tarafından kullanılan Manastırın taşları tüm bölgede kullanıldı. Bingöl’ün Solhan ilçesi ilçe merkezinde 1950 yılından yapılan iş merkezinde, manastırın taşları kullanıldığı belirgin bir şekilde görülüyor. Taşlarda bulunan, kabartama aslan figürleri dikkat çekiyor.